‘Indonesië moet werken aan nationale verzoening’ (Indonesia harus mengupayakan rekonsiliasi nasional)

Het is bijna onmogelijk de schendingen van mensenrechten die zich in Indonesië hebben voorgedaan onder president Soeharto gerechtelijk te laten onderzoeken. Een verzoenings- en waarheidscommissie, naar het model van Zuid-Afrika, biedt misschien een oplossing. Door Nina Eberlijn Jakarta - Indonesië heeft voor het eerst een aparte minister van Mensenrechten. De kersverse politicus Hasballah M. Saad (1948) werd onverwacht door Gus Dur - president Abdurrahman Wahid - tot minister benoemd, nadat hij voor de Nationale Mandaatspartij 28 dagen in het parlement had gezeten. „Gus Dur was zich bewust van de ernst van het mensenrechtenprobleem. De roep om onafhankelijkheid in bijvoorbeeld Atjeh en de Indonesische provincie West-Papoea, het vroegere Irian Jaya, hangt nauw samen met de grove mensenrechtenschendingen in die provincies", licht Hasballah, geboren en getogen in Atjeh, zijn benoeming toe. Hasballah staat met een kleine staf voor de onmogelijke taak de talrijke schendingen van mensenrechten onder het ruim 30-jarige bewind van oud-president Soeharto te onderzoeken. Hij werkt nauw samen met de Nationale Commissie voor de Mensenrechten, begin jaren 90 door Soeharto in het leven geroepen om het imago van Indonesië op te vijzelen. De dossiers stapelen zich op. „Op zoveel plaatsen in de archipel zijn mensenrechten geschonden", verzucht Hasballah, die denkt dat het onmogelijk is alle zaken te berechten. Zijn ministerie studeert daarom al enige tijd op een Indonesische Verzoenings- en Waarheidscommissie, naar voorbeeld van Zuid-Afrika, die compensatie, rehabilitatie en vergeving zal bieden aan slachtoffers en daders van de misdrijven. Een apart probleem vormen volgens Hasballah de vermiste personen. „Mijn ministerie wordt overspoeld met brieven van families die om opheldering vragen", zegt hij. Om hoeveel vermisten het gaat, kan Hasballah niet zeggen, maar Kontras, de Organisatie van Vermiste Personen en Slachtoffers van Staatsgeweld, schat dat er sinds de jaren 60 ongeveer 16.000 mensen worden vermist. Kontras spant zich samen met de families van vermisten in om de waarheid boven tafel te krijgen. De animo van de nieuwe regering en het leger om [Unreadable] te verschaffen vindt Munir, de coördinator, echter gering. Munir denkt dat het nog vijf tot tien jaar zal duren eer de rechtszaken kunnen beginnen, maar is wel optimistisch, want de meldingen stromen binnen. „Onder Soeharto durfde bijna niemand vermissingen te rapporteren", zegt hij. Een uitzondering is Ibu Toeti Koto. Sinds 1997 is zij een van de actiefste leden van Kontras. „Ik heb dagenlang gezocht op plaatsen waar mijn zoon altijd met zijn vrienden uithing", vertelt de 64-jarige vrouw. Toeti woont in een van de krottenwijken van Tanjung Priok. In haar schamele woning zonder meubilair hangt een poster aan de muur. Er staan 13 portretten op: haar zoon Yani Afri en 12 anderen die tegelijk met hem spoorloos verdwenen. Yani was een aanhanger van de huidige vice-president Megawati, die toen niet aan de verkiezingen mocht meedoen. Hij ging in mei 1997 stemmen en kwam niet meer thuis. Sinta Nuriyah, de vrouw van president Wahid, gaf Toeti onlangs de titel Vrouw van het Jaar 2000. „Het enige wat ik wil, is weten hoe Yani aan zijn einde is gekomen en waar ze hem hebben achtergelaten", zegt ze. De prijs maakt haar dan ook niet blij. „Mijn zoon is door geen enkele prijs te vervangen. De Indonesische regering is verantwoordelijk en ik wil dat de daders worden veroordeeld." Hoewel de minister van Mensenrechten ook vindt dat daders van mensenrechtenschendingen moeten worden veroordeeld, inclusief de militairen, en hij ook onderzoek naar Soeharto niet uitsluit, herhaalt hij keer op keer dat het niet gemakkelijk is. „Ik blijf afhankelijk van de openbare aanklager", geeft Hasballah zijn beperkingen aan. Verzoening noemt hij daarom nog maar eens als oplossing. Ook president Wahid heeft meermalen gezegd dat hij Soeharto en anderen zal vergeven. De lijst met namen die voor presidentieel pardon in aanmerking komen, lijkt de laatste tijd langer te worden. Een paar dagen geleden verdedigde Wahid zich hiervoor door te zeggen dat het Westen het groeien van de lijst niet leuk vindt, maar dat Indonesië een eigen manier van oplossen heeft. Ook Indonesische studenten zijn er niet blij mee. Sinds weken protesteren kleine groepjes studenten op strategische plaatsen in Jakarta. Zij eisen een snelle berechting van oud-president Soeharto wegens corruptie en schending van mensenrechten tijdens zijn bewind. Indonesische mensenrechtenorganisaties uiten eveneens kritiek op het verzoenende beleid van Wahid. „Er is sprake van discriminatie, want het lijkt er nu op alsof sommigen nog steeds boven de wet staan", zegt Bambang Widjojanto van het Indonesische Instituut voor Rechtshulp. Degenen die wel wat in verzoening zien, hebben ook vraagtekens. Sulami, van het Instituut voor het onderzoek naar de massamoorden van 1965-1966, die onder Soeharto 20 jaar gevangen zat omdat zij actief was voor de linkse vrouwenbeweging Gerwani, denkt dat een waarheids- en verzoeningscommissie alleen werkt als slachtoffers hun verhaal kunnen vertellen en de daders bekennen en om vergeving willen vragen. „Het lijkt er echter op dat niemand in Indonesië om vergeving wil vragen. De generaals en Soeharto vinden nog steeds dat zij niets fout hebben gedaan", zegt ze. [Unreadable] Studenten hebben kritie[Unreadable]

=== [Page 1] === 'Indonesia must work on national reconciliation' It is almost impossible to have the human-rights violations that occurred in Indonesia under President Soeharto investigated judicially. A reconciliation and truth commission, on the South African model, may offer a solution. By Nina Eberlijn Jakarta - Indonesia has a separate Minister of Human Rights for the first time. The brand-new politician Hasballah M. Saad (1948) was unexpectedly appointed minister by Gus Dur — President Abdurrahman Wahid — after he had sat 28 days in parliament for the National Mandate Party. "Gus Dur was aware of the seriousness of the human-rights problem. The call for independence in, for example, Atjeh and the Indonesian province of West Papua, the former Irian Jaya, is closely connected with the gross human-rights violations in those provinces," explains Hasballah, born and raised in Atjeh, about his appointment. Hasballah and a small staff face the impossible task of investigating the numerous human-rights violations under the more than 30-year rule of former president Soeharto. He works closely with the National Commission on Human Rights, created by Soeharto in the early 1990s to boost Indonesia's image. The dossiers pile up. "In so many places in the archipelago human rights have been violated," sighs Hasballah, who thinks it is impossible to try all cases. His ministry has therefore been studying for some time an Indonesian Reconciliation and Truth Commission, on the South African example, which will offer compensation, rehabilitation and forgiveness to victims and perpetrators of the crimes. A separate problem, according to Hasballah, is the missing persons. "My ministry is flooded with letters from families asking for clarification," he says. How many missing persons are involved, Hasballah cannot say, but Kontras, the Organisation for Missing Persons and Victims of State Violence, estimates that since the 1960s about 16,000 people have been missing. Kontras, together with the families of the missing, is working to bring the truth to light. The enthusiasm of the new government and the army to provide clarity is, however, slight in the view of Munir, the coordinator. Munir thinks it will take another five to ten years before the court cases can begin, but is optimistic, because reports are flooding in. "Under Soeharto almost nobody dared to report disappearances," he says. An exception is Ibu Toeti Koto. Since 1997 she has been one of the most active members of Kontras. "I searched for days in places where my son always hung out with his friends," says the 64-year-old woman. Toeti lives in one of the slum districts of Tanjung Priok. In her meagre unfurnished dwelling a poster hangs on the wall. On it are 13 portraits: her son Yani Afri and 12 others who disappeared without trace at the same time as him. Yani was a supporter of the present vice-president Megawati, who at that time was not allowed to take part in the elections; he went to vote in May 1997 and never came home. Sinta Nuriyah, the wife of President Wahid, recently gave Toeti the title Woman of the Year 2000. "The only thing I want is to know how Yani came to his end and where they left him," she says. The prize therefore does not make her happy. "My son cannot be replaced by any prize. The Indonesian government is responsible and I want the perpetrators to be convicted." Although the Minister of Human Rights also thinks that perpetrators of human-rights violations must be convicted, including the military, and does not rule out an investigation into Soeharto either, he repeats time and again that it is not easy. "I remain dependent on the public prosecutor," Hasballah indicates his limitations. Reconciliation he therefore names once more as the solution. President Wahid too has said several times that he will forgive Soeharto and others. The list of names eligible for presidential pardon seems to be getting longer of late. A few days ago Wahid defended himself for this by saying that the West does not like the growing of the list, but that Indonesia has its own way of solving things. Indonesian students are not happy with it either. For weeks small groups of students have been protesting at strategic places in Jakarta. They demand a swift trial of former president Soeharto for corruption and violation of human rights during his rule. Indonesian human-rights organisations also voice criticism of Wahid's conciliatory policy. "There is discrimination, because it now looks as though some people are still above the law," says Bambang Widjojanto of the Indonesian Legal Aid Institute. Those who do see something in reconciliation also have question marks. Sulami, of the Institute for the Investigation of the mass killings of 1965-1966, who under Soeharto was imprisoned for 20 years because she was active in the left-wing women's movement Gerwani, thinks that a truth and reconciliation commission only works if victims can tell their story and the perpetrators confess and want to ask for forgiveness. "It looks, however, as though nobody in Indonesia wants to ask for forgiveness. The generals and Soeharto still think they did nothing wrong," she says. Students criticise Wahid's conciliatory policy. Caption: A demonstrator in Jakarta triumphantly waves his shirt after setting fire to [Unreadable] ... were a protest against the violent breaking up of a demonstration against former president Soeharto, the day before yesterday. Caption: Hasballah