De revolutie gaat aan Indonesië voorbij: Soeharto meester van de chaos (The revolution passes Indonesia by: interview with Ernst Utrecht)

In het nieuwe boek klinkt een bijzonder pessimisme over heden en toekomst van Indonesië. Zijn er helemaal geen lichtpunten? Utrecht: Er zou een wonder moeten gebeuren. Stel je voor, dat Soeharto tijdens dit bezoek luistert naar de kritiek en zegt, ik laat de onschuldige mensen los, ik neem het risico dat het 'n beetje links wordt *i ik ga democratiseren waardoor de Produktieve krachten weer vrijgemaakt worden voor het produktie - Proces, ik stuur het leger naar de *azernes terug en schakel alle corrupte elementen uit... Als je hem daartoe kunt krijgen heb ik wel «oop. Dat alternatief heb ik. Maar Kloof jij er zelf in dat dat gebeurt? Met Soeharto's komst voor de deur fee/t het debat op over de vraag of "e PKI (Indonesische communisti*che partij) al dan niet betrokken is Veweest bij de voorbereiding en uitwerking van de coup van kolonel Qentoeng, lid van de PKI en leider "on, de actie. Ligt de waarheid in het bidden? Utrecht: Het initiatief Ing bij de Militairen. De PKI was er niet zeker van dat de coup zou slagen. Ze rede"eerde als volgt: meedoen en de coup Mislukt betekent totale vernietiging van de PKI. Niet meedoen en de coup lukt betekent een slechte beurt voor de PKI. Bovendien zou de PKI dan niet op rozen zitten want volgens de communisten kun je een leger nooit als bondgenoot beschouwen. De PKI besloot toen maar niet mee te doen en wèl het partijkader in gereedheid te brengen voor het geval de coup zou lukken, tevens de plannenmakers (Oentoeng es) morele steun te geven, want als het zou lukken kon men altijd achteraf zeggen dat de PKI die steun had gegeven. Bij de inbeslagneming van Nederlandse bedrijven in november 1957 ging het initiatief onder meer uit van de PKI. De PKI was daarmee het leger een slag voor. Utrecht: Ja, logisch, dat was een inbeslagneming van links. Het leger was er niet op voorbereid en ook Soekarno niet. Soekarno probeerde Nederland met dreigementen te intimideren in de hoop dat Nederland door de knieën zou gaan. Het was pure speculatie en Soekarno overzag de gevolgen niet, was niet voorbereid op de werkelijkheid van een overname der bedrijven. Soekarno verbood in augustus 1960 de Masjoemi (islamitische partij) en de PSI (socialististen van Sjahrir). Na de coup verbood Soeharto de PKI. Wat is principieel liet verschil? Utrecht: Er is geen verschil. Beide verboden zijn ondemocratisch. Toen ik indertijd lid was van de Dewan Pertimbangan Agoeng (Hoge Adviesraad van Soekarno) heb ik Soekarno zelf gezegd dat ik niet akkoord ging met de ontbinding van Masjoemi en PSI. Ook vele andere politici waren het er niet mee eens. Zij vreesden een precedent want zij redeneerden: wat vandaag de Masjoemi en PSI overkomt kan ons later ook overkomen. En inderdaad is het de PKI overkomen, zij het niet onder Soekarno! De invoering van de landhervorming in 1962 wordt „Soekarno's enige werkelijke socialistische maatregel genoemd". Ook wordt vastgesteld dat de door Soekarno geleide regering verder „heel weinig aan socialistische wetgeving heeft gedaan." Wat is dan het verschil met het huidige regime? Utrecht: Veel verschil is er niet. Maar wat ik het huidige regime wèl kwalijk neem, is, dat het dat kleine beetje wat er tijdens Soekarno wèl was teniet heeft gedaan en dat het bovendien de machtspositie van de buitenlandse ondernemer versterkt heeft ten nadele va_n de bevolking. Stel dat Soeharto het oude plan van landhervorming nu consequent zou doorvoeren. Wat zou dan de reactie zijn als je nagaat, hoe heftig de reacties al waren óp het moment dat de PKI op een. hoogtepunt van macht en aanzien stond? Utrecht: De reacties zouden nu nog veel feller zijn. Vooral ook van militaire zijde, want er is veel land, dat destijds aan de communistische boeren was toegewezen, nu in handen gevallen van de militairen. Zou Soeharto zon reactie kunnen overleven? Utrecht: Volgens mij niet, We zouden dan een nog rechtser dictatuur voor Soeharto in de plaats krijgen? Utrecht: Ja, zeker. Zou het dan niet verstandiger zijn dat het huidige bewind het oude landverdelingsplan langs evolutionaire weg verwezenlijkt? Er zijn thans al suggesties daartoe aan het adres van Soeharto. Utrecht: Ja, maar dan moet toch vooraf een structuurverandering moeten worden doorgevoerd en daar is Soeharto nog niet aan begonnen. Hoe kunnen enerzijds de communistische mantelorganisaties Gerwani (vrouwenbeweging) en Pemoeda Rakjat (Jeugdbeweging) aan de voorbereiding en daadwerkelijke medewerking aan de coup schuldig zijn en anderzijds de partij zelf zich achteraf ervan distantiëren en de coup een „interne aangelegenheid van het leger" noemen, als blijkt dat de coup mislukt is. Is dat niet al te doorzichtig voor een partij met zulk een partijdiscipline en straffe organisatie? Utrecht: De coup onder leiding van de legerman Oentoeng werd gesteund door individuele leden van de PKI. zoals Sjam, Pono, Tjoegito. De Djakartase afdelingen van de Gerwani en Pemoeda Rakjat wilden meedoen en hebben ook meegedaan. De topleiders van de PKI verklaarden later, dat genoemde organisaties op eigen verantwoordelijkheid handelden. De PKI-leiders beriepen zich daarbij op de organisatiestructuur, waarbij de PKI slechts één mantelorganisatie kende, de Pemoeda Rakjat. De andere (communistische) organisaties zoals de Gerwani, de SOBSI (arbeiders), BTI (boeren) waren zelfstandige organisaties die slechts geaffilieerd waren met de PKI. Met andere woorden, deze organisaties konden zelfstandig optreden zonder dat de PKI hier per se bij betrokken was. Is de verklaring van de PKI acceptabel? Utrecht: Ik heb niet kunnen nagaan of die scheiding werkelijk zo is, want vóór de coup was hierover heel weinig bekend buiten de PKI. Voor iedere buitenstaander waren BTI, Gerwani, SOBSI en Pemoeda Rakjat en de communistische partij één pot nat. De indruk wordt hier gewekt dat de communisten zonder meer en masse werden vermoord. Dat ze en masse werden vermoord lijdt geen twijfel maar het „zonder meer" is nog een vraag. U schrijft dat de communisten in verschillende delen van Midden- en Oost-Java en Bali het initiatief namen tot moorden op tegenstanders, nog in dezelfde maand oktober. Daarna kwam Sarwo Edhie met zijn commandotroepen met alle verschrikkelijke gevolgen van dien. Ik vraag me af, of de massamoorden die omvang en die afschuwelijke details zouden hebben gekregen als de communisten niet tot de aanval warren overgegaan en zich „gedekt" hadden gehouden. Utrecht: Volgens mij zou het inderdaad minder ernstig zijn geweest, zouden de acties wat meer geremd zijn geweest. President Soeharto heeft ter gelegenheid van de onafhankelijkheidsdag onlangs, op 16 augustus, optimistische verklaringen over de economie afgelegd. Was deze verklaring correct? Utrecht: Hij spreekt niet de waarheid. Om slechts één voorbeeld te noemen: hij zegt dat de opbrengst van de gepelde rijstoogst voor 1969--1970. 10,8 miljoen ton is. M.i mei — twee maanden daarvoor — zegt minister van landbouw professor Tojib, dat de oogst 10,5 miljoen ton is. En het goed geïnformeerde Bulletin of Indonesian Economie Studies (juli-uitgave van de Australian National University) noemt een getal van 10,2 miljoen ton. Volgens mij ligt dat dichter bij de waarheid omdat enkele Indonesische kranten in april schreven, dat verhoging van de rrjstproduktie niet is gelukt en dat nog geen tien miljoen ton was geoogst. Het streefcijfer in het eerste plan-jaar was elf miljoen ton! Uit het boek krijgt men de indruk dat het verzet tegen Soekarno pas na de coup is ontstaan. Maar in het voorjaar van 1964 constateerde ik persoonlijk op reis door Indonesië een groeiend en uitgesproken verzet tegen Soekarno. Vooral bij de jeugd. Men zag slechts verbetering als Soekarno er niet meer zou zijn en men sprak toen ook al van een op handen zijnde rode staatsgreep. Utrecht: Ja, er was al eerder verzet tegen Soekarno. Eigenlijk al vanaf het bestaan van de republiek, maar het verzet kreeg pas werkelijke consequenties na de coup omdat toen het leger zich tegen hem verzette. Dat was bovendien nooit gebeurd. U beschrijft hoe na de coup allerlei organisaties de straat opgaan om tegen Soekarno en de communisten te ageren, daarbij gesteund met geld en faciliteiten dóór belangengroepen achter de schermen. Maar is dit niet precies hetzelfde systeem, dat de PKI met veel succes hanteerde vanaf de vijftiger jaren. Ik heb persoonlijk meegemaakt hoe ze zomaar vervoermiddelen requireerden, arbeiders en publiek dwongen te gaan demonstreren en fondsen verstrekten voor martiële omlijsting van de zogenaamde „spontane" demonstraties. Kunnen we hier spreken van een goede communistische leerschool waarbij het systeem van massa-hetze is overgenomen door de tegenstanders? Utrecht: Ja. Het zijn dezelfde methodes. Op pagina 91 staat: „Het is reeds duidelijk gebleken, dat de nieuwe orde het probleem van de armoede niet heeft kunnen oplossen, wqardoor zelfs in de hoogste kringen mensen zeggen dat het in Soekarno's tijd ..nog zo gek niet was." Nu is Soekarno zon vijftien jaar bezig geweekt met die armoede, waarbij hij beschikte over draaiende bedrijven en èen vrij redelijk lopende infrastructuur in. de vijftiger jaren, ja zelfs eea begrotingsoverschot tijdens de „Koreabom." Soeharto werd erfgenaam von een onvoorstelbare economische chaos en is pas vijf jaar bezig. Aldus de voorstanders van de nieuwe orde. Wat is het commentaar? Utrecht: Ik vind Soeharto verstandiger dan Soekarno, omdat hij de nadruk legt op de economie. Maar waar ik bezwaar tegen heb is dat hij dit wil doen met buitenlandse hulp en investeringen, waardoor de positie van de buitenlandse ondernemer onevenredig versterkt wordt ten opzichte van die van de nationale ondernemer. De buitenlandse ondernemer blijft bovendien een samenwerking met militairen altijd als iets onzekers aanvoelen, met het gevolg dat hij niet geneigd is veel risico's te nemen en daardoor de huidige excessen zoals de grondstof fenroof, in de hand worden gewerkt. Mijns inziens lijkt mij de enige mogelijke opbouw dje volgens het model van de Chinese communes of de Israëlische kiboetsim. Is de rigoureuze actie van het leger tegen PKI en nu de druk tegen krachtige religieuze eisen, uitsluitend te verklaren vanuit het streven van het leger om eigen machtspositie te handhaven? Of spelen ook ideële factoren een rol, zoals handhaving van de eenheidsstaat, de Pantjasila-filosofie, neutrale buitenlandse politiek, een rol? Met andere woorden, kan men het leger niet rien als representant en handhaver van het „grote midden", dat tuars is van zowel links als rechts extremisme? Utrecht: Ja, jazeker. Het leger is een belangengroep, dus is op de eerste plaats uit op bescherming van het eigen belang. Maar kwesties zoals islam-staat of geen islam-staat, handhaving van de Pantjasila, zijn zeker motieven die mede bepalend zijn. En nu er in de buitengewesten sterke federalistische tendensen zijn opgekomen, vervult het leger een belangrijke bindende rol. Overigens is het economische belang van de buitengewesten in al die jaren ook door Soekarno grovelijk verwaarloosd, zodat ik momenteel geneigd ben het federalisme toch een kans te geven. Een gesprek tussen Soeharto en Manoesama op basis van federalisme — maar niet op basis van separatisme — lijkt mij toch wel nuttig. Terugkomend op de functie van het leger als middengroep, is dat ook de reden geweest voor Soekarno om het leger in het zadel te helpen en het die enorme macht te geven? Utrecht: Neen. Soekarno zag het leger niet als de middengroep maor puur als instrument ter verwezenlijking van zijn NASAKOM-principe (de combinatie van nationalisten, religieuse groepen en communisten). Maar de generaals liepen hem uit de hand. De Indonesiërs hebben daar een spreekwoord voor „Sendjata makan tuan" — het wapen verdelgt de meester. Ook nu wordt veelvuldig over gewapende revolutie tegen het regime Soeharto gesproken. Is volgens joü revolutie onafwendbaar, zo ja, wanneer en wat voor revolutie? Utrecht: Het volk zal nimmer tot een massale opstand kunnen komen. Een gewapende revolutie zal dus moeten komen van de verwaarloosde en verarmende lagere rangen in het leger. Het politieke bureau van het centraal comité van de PKI heeft ergens vanuit Java op 17 augustus 1966 de bekende verklaring uitgegeven: „Zelfkritiek van de PKI". Ik lees hier in onder meer: „De bevrijding van het Indonesische volk van imperialistische en feodale uitbuiting en onderdrukking kan alleen door een nieuwe revolutie, die in ieder geval komen zal, bereikt worden." De voornaamste taak van die revolutie zal zijn, „het opruimen van de macht van de binnenlandse contrarevolutie, vertegenwoordigd door de militaire dictatuur van de rechtse generaals Soeharto en Nasoetion en hun handlangers, door gewapende strijd." Die strijd zal alleen succes hebben „als de boeren naar de wapenen grijpen" om de agrarische revolutie door te voeren. Alle tegenstand zal „met geweld gebroken" worden. Utrecht: Zon revolutie is in Indonesië niet mogelijk. Nogmaals, het volk moet wachten op de lagere rangen in het leger. En als we aannemen dat die gewapende revolte lukt, dan krijgen we voorlopig toch weer een militair bewind, dat waarschijnlijk wat zal democratiseren. Of het zal niet gaan democratiseren en dan volgt weer een toestand die een basis schept voor een volgende socialistische staat — niet zoals die laten we hopen —- uiteindelijk toch nog Indonesië naar een werkelijke socialistische staat — niet zoals jouw aanhaling uit de PKI-verklaring — voeren. Tenslotte nog dit: de vreemde hulp blijft uiteraard de voor de militairen gunstige situatie verlengen. Buitenlandse kapitalistische hulp vertraagt de revolutie en vertraagt impliciet daarmee de bevrijding van het volk. resident Soeharto Professor Utrecht

=== [Page 1] === [Translator's note: this is the end of an interview, with Prof. Utrecht [Ernst Utrecht] answering questions on his new book on Indonesia; the opening of the article is not in the text. The questions are put by the interviewer.] The new book has a particular pessimism about the present and future of Indonesia. Are there no bright spots at all? Utrecht: A miracle would have to happen. Imagine that Suharto [Soeharto], during this visit, listens to the criticism and says, I am releasing the innocent people, I take the risk that things become a little left-wing, I am going to democratise, whereby the productive forces are freed again for the production process, I send the army back to the barracks and eliminate all corrupt elements... If you could get him to do that I would have hope. That alternative I have. But do you yourself believe that that will happen? With Suharto's visit at the door the debate flares up about whether or not the PKI (Indonesian communist party) was involved in the preparation and elaboration of the coup of Colonel Untung [Oentoeng], member of the PKI and leader of the action. Does the truth lie in the middle? Utrecht: The initiative lay with the military. The PKI was not sure that the coup would succeed. It reasoned as follows: taking part and the coup failing means total destruction of the PKI. Not taking part and the coup succeeding means a bad turn for the PKI. Moreover the PKI would then not be sitting pretty, because according to the communists one can never regard an army as an ally. The PKI therefore decided not to take part but to put the party cadre in readiness in case the coup succeeded, and at the same time to give the planners (Untung and others) moral support, because if it succeeded one could always say afterwards that the PKI had given that support. In the seizure of Dutch enterprises in November 1957 the initiative came, among others, from the PKI. The PKI thereby got ahead of the army. Utrecht: Yes, logical, that was a seizure from the left. The army was not prepared for it and neither was Sukarno [Soekarno]. Sukarno tried to intimidate the Netherlands with threats in the hope that the Netherlands would cave in. It was pure speculation and Sukarno did not foresee the consequences, was not prepared for the reality of a takeover of the enterprises. Sukarno banned in August 1960 the Masjumi [Masjoemi] (Islamic party) and the PSI (Sjahrir's socialists). After the coup Suharto banned the PKI. What is the difference in principle? Utrecht: There is no difference. Both bans are undemocratic. When I was at the time a member of the Dewan Pertimbangan Agung (Sukarno's Supreme Advisory Council) I told Sukarno himself that I did not agree with the dissolution of Masjumi and PSI. Many other politicians also disagreed. They feared a precedent because they reasoned: what happens to Masjumi and PSI today can happen to us later. And indeed it happened to the PKI, though not under Sukarno! The introduction of land reform in 1962 is called "Sukarno's only real socialist measure". It is also noted that the government led by Sukarno otherwise "did very little in the way of socialist legislation". What then is the difference with the present regime? Utrecht: There is not much difference. But what I do hold against the present regime is that it undid the little that did exist under Sukarno and that it moreover strengthened the power position of the foreign entrepreneur to the detriment of the population. Suppose Suharto were now to carry through the old land reform plan consistently. What would the reaction be, considering how violent the reactions already were at the time when the PKI stood at a peak of power and prestige? Utrecht: The reactions would now be much fiercer. Especially from the military side too, because much land that was at the time allotted to communist peasants has now fallen into the hands of the military. Could Suharto survive such a reaction? Utrecht: In my view not. We would then get an even more right-wing dictatorship in Suharto's place? Utrecht: Yes, certainly. Would it not then be wiser for the present regime to realise the old land distribution plan by evolutionary means? There are already suggestions to that effect addressed to Suharto. Utrecht: Yes, but then a structural change must first be carried out, and Suharto has not yet begun on that. How can, on the one hand, the communist front organisations Gerwani (women's movement) and Pemuda Rakjat [Pemuda Rakyat] (youth movement) be guilty of preparation and actual cooperation in the coup, and on the other hand the party itself distance itself afterwards and call the coup an "internal affair of the army", once it turned out that the coup had failed? Is that not all too transparent for a party with such party discipline and tight organisation? Utrecht: The coup under the leadership of the army man Untung was supported by individual members of the PKI, such as Sjam [Syam], Pono, Tjugito [Cugito]. The Jakarta [Djakarta] branches of Gerwani and Pemuda Rakjat wanted to take part and did take part. The top leaders of the PKI declared later that the said organisations acted on their own responsibility. The PKI leaders appealed in this to the organisational structure, in which the PKI knew only one front organisation, the Pemuda Rakjat. The other (communist) organisations such as Gerwani, SOBSI (workers), BTI (peasants) were independent organisations that were merely affiliated with the PKI. In other words, these organisations could act independently without the PKI necessarily being involved. Is the PKI's explanation acceptable? Utrecht: I have not been able to check whether that separation really is so, because before the coup very little was known about it outside the PKI. For any outsider BTI, Gerwani, SOBSI and Pemuda Rakjat and the communist party were all one and the same. The impression is given here that the communists were simply murdered en masse. That they were murdered en masse is beyond doubt, but the "simply" is still a question. You write that the communists in various parts of Central and East Java and Bali took the initiative in murders of opponents, still in the same month of October. Afterwards Sarwo Edhie came with his commando troops with all the terrible consequences. I wonder whether the mass killings would have assumed that scale and those horrible details if the communists had not gone over to the attack and had kept "covered". Utrecht: In my view it would indeed have been less serious had the actions been somewhat more restrained. President Suharto on the occasion of Independence Day recently, on 16 August, made optimistic statements about the economy. Was this statement correct? Utrecht: He is not telling the truth. To name just one example: he says that the yield of the husked rice harvest for 1969–1970 is 10.8 million tons. In May — two months earlier — the minister of agriculture Professor Toyib [Tojib] said that the harvest was 10.5 million tons. And the well-informed Bulletin of Indonesian Economic Studies (July issue, Australian National University) gives a figure of 10.2 million tons. In my view that is closer to the truth because some Indonesian newspapers wrote in April that the increase in rice production had not succeeded and that not yet ten million tons had been harvested. The target figure in the first plan year was eleven million tons! From the book one gets the impression that resistance to Sukarno arose only after the coup. But in the spring of 1964 I personally observed, travelling through Indonesia, a growing and outspoken resistance to Sukarno. Especially among the youth. People saw improvement only if Sukarno were no longer there and people already then spoke of an impending red coup. Utrecht: Yes, there was resistance to Sukarno earlier already. Actually from the very existence of the republic, but the resistance only got real consequences after the coup because then the army opposed him. That had moreover never happened. You describe how after the coup all kinds of organisations take to the streets to agitate against Sukarno and the communists, supported with money and facilities by interest groups behind the scenes. But is this not exactly the same system that the PKI used with much success from the fifties? I experienced personally how they simply requisitioned means of transport, forced workers and the public to go and demonstrate, and provided funds for martial trappings of the so-called "spontaneous" demonstrations. Can we speak here of a good communist school in which the system of mass agitation has been taken over by the opponents? Utrecht: Yes. They are the same methods. On page 91 it says: "It has already become clear that the new order has not been able to solve the problem of poverty, as a result of which even in the highest circles people say that in Sukarno's time it was not so bad after all." Now, Sukarno had been working on that poverty for some fifteen years, during which he had at his disposal running enterprises and a fairly reasonably functioning infrastructure in the fifties, even a budget surplus during the "Korea boom". Suharto became heir to an unimaginable economic chaos and has been at it for only five years. So say the supporters of the new order. What is the comment? Utrecht: I find Suharto wiser than Sukarno, because he lays the emphasis on the economy. But what I object to is that he wants to do this with foreign aid and investments, whereby the position of the foreign entrepreneur is disproportionately strengthened relative to that of the national entrepreneur. The foreign entrepreneur moreover will always feel cooperation with the military to be something uncertain, with the result that he is not inclined to take many risks, and thereby the present excesses, such as the plunder of raw materials, are encouraged. In my view the only possible development seems to me to be one along the model of the Chinese communes or the Israeli kibbutzim. Is the army's rigorous action against the PKI, and now the pressure against forceful religious demands, to be explained exclusively from the army's striving to maintain its own power position? Or do ideal factors also play a role, such as maintenance of the unitary state, the Pancasila [Pantjasila] philosophy, a neutral foreign policy? In other words, can one not see the army as the representative and upholder of the "great middle", which is tired of both left-wing and right-wing extremism? Utrecht: Yes, certainly. The army is an interest group, so it is in the first place out for protection of its own interest. But questions such as Islamic state or no Islamic state, maintenance of the Pancasila, are certainly motives that also play a part. And now that strong federalist tendencies have arisen in the outer islands, the army fulfils an important binding role. Incidentally, the economic interest of the outer islands has in all those years also been grossly neglected by Sukarno, so that I am at present inclined to give federalism a chance after all. A conversation between Suharto and Manusama [Manusama] on the basis of federalism — but not on the basis of separatism — seems to me quite useful. Returning to the function of the army as a middle group, was that also the reason for Sukarno to help the army into the saddle and give it that enormous power? Utrecht: No. Sukarno did not see the army as the middle group but purely as an instrument for the realisation of his NASAKOM principle (the combination of nationalists, religious groups and communists). But the generals got out of his hands. Indonesians have a proverb for that: "Senjata makan tuan" [Sendjata makan tuan] — the weapon devours the master. Also now there is frequent talk of armed revolution against the Suharto regime. Is revolution in your view unavoidable, and if so, when and what kind of revolution? Utrecht: The people will never be able to come to a mass uprising. An armed revolution will therefore have to come from the neglected and impoverishing lower ranks in the army. The politburo of the central committee of the PKI issued from somewhere in Java on 17 August 1966 the well-known statement: "Self-criticism of the PKI". I read in it, among other things: "The liberation of the Indonesian people from imperialist and feudal exploitation and oppression can only be achieved by a new revolution, which will in any case come." The main task of that revolution will be "the elimination of the power of the domestic counter-revolution, represented by the military dictatorship of the right-wing generals Suharto and Nasution and their henchmen, by armed struggle." That struggle will only succeed "if the peasants take up arms" to carry through the agrarian revolution. All resistance will be "broken by force". Utrecht: Such a revolution is not possible in Indonesia. Once again, the people must wait for the lower ranks in the army. And if we assume that that armed revolt succeeds, then for the time being we get a military regime again, which will probably democratise somewhat. Or it will not democratise and then follows again a situation that creates a basis for a next socialist state — not like [the one in] your quotation from the PKI statement — eventually leading Indonesia to a real socialist state. Finally this: foreign aid will of course continue to prolong the situation favourable to the military. Foreign capitalist aid delays the revolution and thereby implicitly delays the liberation of the people. [Photo captions: President Suharto; Professor Utrecht]