Folio: Kanalisering van een nationaal narcisme (Channelling a national narcissism)

DE OUDE KORPORAAL die afgelopen zondag door Frans Bromet voor de VPRO aan het huilen werd gebracht, had eigenlijk nergens spijt van - hij schoot pas Jo' toen hij vertelde dat hij 45 jaar geleden bij terugkeer uit het verloren Indië door niemand *as begrepen. Volgende week gaat de documentaire Tabee *a« in première, en ik las dat ze zich bij het jeteranenplatform, zonder nog een meter van fle film te hebben kunnen zien, nu al opwinden °verde vertoning, want er schijnt een luitenant!n v°or te komen die een euvele daad opbiecht, Cn dat werpt opnieuw een smet op militairen tlle, misleid door hun regering, meer dan zesduiend kameraden hebben zien sneuvelen. N°g een paar nachtjes slapen trouwens, dan or,thult RTL de volledige waarheid over de vermoedelijke Nederlandse moord in Rawahgedeh, aari is Beatrix net onderweg naar het staatsbezoek dat van het maatschappelijk draagvlak niet °P 17 augustus mocht beginnen, dan zullen ze D|l NOVA nog vijf of zes terugblikflitsen hebben."''gezonden, en dan kan iedereen intussen het evensverhaal van Poncke Princen hebben ge- Kocht en gelezen. Wat hebben al die dingen gemeen? Bovenal, zou ik zeggen, de volstrekte naarinnen-gekeerdheid van ons historisch besef. Uni de feitelijke toedracht van de gedane zaken het zelden, om een rationele afweging haast l°°'t, om het 'wederhoor' van de toenmalige egenpartij helemaal niet. Het gaat uitsluitend,"J onszelf, om onze gekwetste ego's, om onze eledigde onschuld. Er is ook eigenlijk geen J*schil tussen het zeü-beklag (de huilende kor- P°raa| het verontruSte veteranengedrag) en de (de boetvaardige luitenant, pawahgedeh) - ze dienen gelijkelijk het nationale narcisme waarop de herinneringsindustrie Al*' gebaseerd; in dat opzicht appelleren RTL, iRO en al die andere media allemaal aan dcc"dc confectiesentimenten: berouw, mededo- |en, morele verontwaardiging, verongelijktheid. TJ voor alle kwalen houdt de therapeut - niet eden in de vermomming van interviewer of "least - zich aanbevelend beschikbaar. , °f het op de boekenmarkt anders (beter) ligt an op radio en televisie, waagt een mens soms Neem alleen al het voorwoord bij!fn nieuwe bundel van de oud-strijder Ant. P. de faaf, die in al ten minste vier of vijf eerdere ™blikaties de stem van Jan Soldaat heeft ver°lkt en die zich dus ook al jarenlang (sinds 1988 ■n> precies te zijn) beklaagt over het feit dat de Rerdenkingsdiensten bij het Indië-monument in Oerrriond nooit zijn gefrequenteerd door 'de terwijl de doden die daars'nds herdacht worden, toch 'stierven voor het acterland'. Dat voorwoord, van prof dr.;L. Meijler, eindigt in verbittering, omdat mi.'ster Van Mierlo gemeend heeft zijn mening ten es,te te moeten geven door de twee politionele cties historische vergissingen te noemen, zoner daarbij voor eens en voor altijd duidelijk te pken dat, als dat al zo is, de betrokken Nederandse militairen dan de eerste, althans de meest l&n slachtoffers waren en zijn.' De cursiveringen zijn van mij. In het laatste **val zien we weer dat bijna exclusieve beroep P het 'eigene'; in het eerste geval wordt in Jv'ifel getrokken of Van Mierlo wel gelijk had. aar van zelfs maar een poging om dat nader te Verzoeken, is noch bij de voorwoordschrijver °ch bij De Graaff sprake - en van de Indonesictle slachtoffers (aantal nooit precies bekend pvorden, maar het moet een veelvoud van de esduizend zijn geweest) wordt niet gerept. ~ pf neem anders, omgekeerd, de autobiogra,e van Poncke Princen. Princen stond tot voor ort niet of nauwelijks genoteerd op de herinne, "gsbeurs, en zonder al die -wel of niet door cm gezochte- commotie rond de visumverr kking van vorig jaar zou hij vermoedelijk als,en vergeten ex-Nederlander in Jakarta hebben. unnen sterven. Zn misdrijf- de desertie en het, "dienst-treden bij een vreemde krijgsmacht."'aar volgens de jaartelling van de veteranen l°n er anno 1948 nog geen formeel Indonesisch bestaan) - wordt in Nederland intussen vp ftvee manieren geïnterpreteerd: als de daad watJ een boef of als de daad van een held, voor,e'ke laatste duiding ook graag zn rol als hoer van de mensenrechten in het huidige Indoe 'ë wordt aangevoerd. lk zou na lezing van Een kwestie van kiezen et durven kiezen. Dat hij een voorgenomen schrijverssamenwerking met de keurige journalist Wiecher Hulst heeft laten schieten om z'n verhaal te vertellen aan een theetante die er een smakelijke pulpbladenvertelling van heeft gemaakt, zegt misschien niet alles, maar het zegt natuurlijk wel iets. Maar waarom heeft hij klaarblijkelijk niet eens geprobeerd om Joyce van Fenema te laten geloven dat hij iets te vertellen had? Wat je nu leest is de geschiedenis van een gewiekste jongen die z'n gram op de Nederlandse sergeanten-majoor-kaste haalt door over te lopen en daar, handig als hij is, een half en half aan Sartre ontleende principiële 'keuze' onder bouwt, waarna hij zich als geboren strietser zonder veel moeite in de nog amorfe Indonesische samenleving weet te wurmen, sterker nog: het nodige gezag verwerft binnen die maatschappij-in-wording. Tedje van Es in tropenland. En in dat hele onzinboek geen spoor van heldere informatie - noch over z'n politieke rol, noch over z'n relatie tot z'n nieuwe landgenoten, noch over Indonesië zelf, noch over de mensenrechtenmythe. Wat deed hij in de dagen van Sukarno's 'geleide democratie'? Ten tijde van de coup van 1965? Tijdens de overgang naar Suharto? Wanneer je pretendeert als een dapper man in het volle ingewikkelde leven van zo'n bijzonder land te hebben gestaan, en ten aanzien van een paar elementaire zaken blijk je niets substantieels te melden te hebben, dan laad je de verdenking op je dat je een loze bluffer bent. Met vooral nog die verwantschap met je generatiegenoten uit het oude moederland dat je het vooral over jezelf hebt. Met een beetje kwaaie wil kun je ook de bundel De bevrijding in de oost nog rangschikken in de categorie narcisme. Het gaat om de herinneringen van tien meer of minde bekende Nederlanders (Rob Nieuwenhuys, Bep Vüyk, H.L. Leffelaar, Margaretha Ferguson onder anderen) en een Engelse, die het uur van hun verlossing uit Japanse gevangen- of interneringskampen al eerder hebben opgeschreven en gepubliceerd, en wier bijdragen nu nog eens bij elkaar zijn geveegd, zonder dat de uitgever, of een eindredacteur, de moeite van verantwoording of een toelichting heeft willen nemen. Op het schutblad wordt alleen dank uitgesproken aan Rudy Kousbroek en Bert Paasman 'voor hun adviezen'. Maar wat hebben die nou precies geadviseerd, en waarom? Een slonzig boekje, met andere woorden. Van bijna 'echt' narcisme lijkt sprake in Totok tussen Indo's, maar het zou onbillijk zijn dat kleine pamfletje van Peter Schumacher - 'een persoonlijk relaas over arrogantie, versluierde discriminatie en vernedering onder Indische Nederlanders' - op één lijn te stellen met de beetje dubieuze uitgaven die hierboven zijn genoemd. Wat Schumacher heel bescheiden te berde brengt, zijn de authentiek opgeschreven ervaringen van honderden of duizenden blanke Nederlanders die als kind opgroeiden in Indonesië en nooit helemaal in het reine zijn gekomen met hun relatie tot niet-blanke, en meer speciaal 'Indische', landgenoten (de Indo's) met wie ze van jongsaf aan evenveel aanrakings- als wrijvingspunten hebben gehad. De schrijver lijkt vooral z'n eigen therapeut, met dien verstande dat zn herinneringen en kanttekeningen ongetwijfeld door vele lot- en leeftijdgenoten zullen worden herkend. Het lijkt me ook meereen boekje voor het praatgroepencircuit dan voorde boekhandel. TEGENOVER AL DIE neerlandocentriek' staan ten minste drie publikaties waarin althans een begin wordt gemaakt met het wederhoor: met een zekere nieuwsgierigheid naar Indonesië en de Indonesiërs. Twee van die drie zijn bundels interviews, vormen van 'oral history' aan de hand van gesprekken met mensen die de koloniale jaren, en zeker de jaren van de Indonesische revolutie (1945-1949) nog tamelijk bewust hebben meegemaakt - per definitie dus oudere mensen. Het ene staat op naam van een journalist. H.C. Beynon zocht het nadrukkelijk bij gesprekspartners die nog over de dagen van het Nederlands bewind konden vertellen, en bundelde hun herinneringen onder de titel Verboden voor honden en inlanders. Hij heeft zn bijna dertig geïnterviewden letterlijk aan het woord gelaten, wat tot nadeel heeft dat je als lezer zijn methode niet kunt 'controleren', want je weet niet wat hij gevraagd heeft, respectievelijk wat hij misschien verzuimd heeft te vragen. Een voorbeeld. Beynon geeft het relaas weer van mevrouw Soerastri Karma Trimoerti (1912), die hij over het jaar 1933 laat zeggen: 'Op dat moment was Boeng Karno opnieuw aangehouden en vastgezet in de gevangenis Soekamiskin bij Bandoeng, waar later onder de Japanners Nederlanders werden opgesloten. Ik verhuisde en ging inwonen bij Iboe Inggit Gamasih, de vrouw van Boeng Karno.' Bij zo'n passage wil 'n mens rechtop gaan zitten, om nog vijf bladzijden verhalen over die Inggit te lezen, die Sukarno's tweede vrouw was en die tien jaar later door hem werd 'verstoten' omdat hij wilde hertrouwen met hun pleegkind Fatmawati. Inggit moet een interessante vrouw zijn geweest - maar mevrouw Soerastri doet verder geen mededelingen. Wilde ze niet, of was Beynon niet nieuwsgierig? En waarom dan niet? Het hangt een beetje samen met een veel algemener gebrek aan 'sturing' in het boek. Wat wilde de schrijver - behalve wat anekdotiek - precies boven water krijgen? In z'n inleiding vat hij het Haagse Indië-beleid samen met de woorden 'rechtschapen kneuterigheid', maar bij die vermoedelijk zeer adequate typering laat hij het verder, en je hebt ook niet de indruk dat hij geprobeerd heeft die karakteristiek in z'n interviews geadstrueerd te krijgen. Verboden voor honden en inlanders is overigens een stuk ambachtelijker geschreven dan Vijftig jaar merdeka van het echtpaar Koetsier- Korvinus, dat blijkens de flaptekst ook niet zozeer bij de ondervraagdiscipline alswel bij 'het kerkelijk werk in Indonesië' betrokken is. In hun bundel ligt - de titel zegt het al - de nadruk op de jaren van de onafhankelijkheidsstrijd. Ook zij hebben de methodiek van het aanhalingstekens-openen-aanhalingstekens-sluiten'-interview view toegepast (zodat de ondervraagden niet zozeer praten als zichzelf maar als hun ondervragers - een bezwaar dat ook bij Beynon loert), ook bij hen blijft het gespreksdoel overwegend onduidelijk, waardoor de verhalen even anekdotisch als willekeurig dreigen te blijven. Wat dat betreft kunnen geen van beide boeken in de schaduw staan van De roep om Merdeka, dat veruit de interessantste uitgave in dit herdenkingsjaar mag heten. Harry Poeze en Henk Schulte Nordholt redigeerden een boeiende ver-f: zameling teksten (literaire, politieke èn wetenschappelijke) die stuk voor stuk van grote maatschappelijke en politieke betekenis zijn geweest in het Indonesische vrijwordingsproces. Zij hebben documenten in chronologie opgedeeld in een categorie van vóór en eentje van na de oorlog. Zo zijn fragmenten uit Sjahrir's Indonesische overpeinzingen (die hij in Nederlandse interneringskampen schreef) in deell opgenomen, en vinden we stukken van Onze Strijd in deel II. Van vóór de oorlog komen we onder andere de beroemde 'volksraadinterpellatie' (1933) van Thamrin en de niet minder bezongen pleitrede tegen die Sukarno in 1930 hield, toen hij wegens het overtreden van de haatzaai-artikelen' voor het eerst werd aangeklaagd (en veroordeeld). En van na de oorlog is onder andere het artikel uit 1960 waarin Mohamed Hatta. exvice-president, voor het eerst openlijk afstand nam van Sukarno's dictatuur van de 'geleide democratie'. IN HAAR VOORWOORD spreekt Hella Haasse van 'de noodzaak om de werkelijkheid - onder andere van ons land als koloniserende mogendheid- te leren zien door Indonesische ogen, en om de heilzaam corrigerende invloed van die visie op te nemen in het eigen beeld van onze, bij lange na niet in al zijn aspecten onderzochte en doorgronde relatie tot Indonesië'. Het is een vermaan waarvan je zou willen dat het ernstig ter harte werd genomen door alle werknemers in de herdenkingsindustrie. Tot slot Indische lessen -Nederland en de koloniale ervaring van de socioloog J.A.A. van Doorn, die -na in een lang (cultuur)historisch exposé te hebben geschetst hoe Nederland zich eeuwenlang kon handhaven in de multiculturele Indische maatschappij (waar de islam de volksgodsdienst was) - de stelling verdedigt dat exploratie van dit koloniale verleden kan bijdragen tot vergroting van onze zelfkennis' ten gerieve van de multiculturele samenleving die we nu thuis hebben. Het heeft alles van een papieren idee, en Van Doorn slaagt er ook niet helemaal in het van de schrijftafel te laten opstijgen. Maar dat Indië 'voor ons alsnog een spiegel [kan] zijn' is zonder enige twijfel een prikkelend idee. Of is het bijna zoiets als wetenschappelijk narcisme? Ant P. de Graaft: Zeg, Hollands soldaat. Van Wijnen; ƒ 25,-. ISBN 90 5194 137 4. Poncke Princen: Een kwestie van kiezen. Zijn levensverhaal opgetekend door Joyce van Fenema. BZZT6H; ƒ 29,50. ISBN 90 5501 212 2. De bevrijding In de oost - De bevrijdingsdagen van Rob Nieuwenhuys, Agnes Newton Kieth, Bep Vuyk, G.F. Jacobs, Paula Gomes, Eric Lomax en anderen. Meulenhoff;/ 10,-. ISBN 90 290 4715 1. Peter Schumacher: Totok tussen Indo's - Een persoonlijk relaas over arrogantie, versluierde discriminatie en vernedering onder Indische Nederlanders. De Kan, Amsterdam; ƒ 14,50. ISBN 90 801201 8 9. H.C. Beynon: Verboden voor honden en Inlanders - Indonesiërs vertellen over hun leven in de koloniale tijd. Jan Mets; ƒ 39,50. ISBN 90 5330 142 9. Henk & Tineke Koetsier-Korvinus: Vijftig Jaar merdeka - In gesprek met Indonesiërs en Nederlanders. Kok; ƒ 29,50. ISBN 90 242 2356 3. Harry Poeze & Henk Schulte Nordholt (redactie): De roep om Merdeka. Jan Mets/Novib; ƒ 49,50. ISBN 90 5330 144 5. J.A.A. van Doom: Indische lessen - Nederland en de koloniale ervaring. Bert Bakker;-ƒ 29,90. ISBN 90 351 1599 6. Java 1995. foto daniel koning -de volkskrant

=== [Page 1] === [Translator's note: the OCR is heavily damaged in places (lines run together, letters missing); passages that cannot be reconstructed are marked [Unreadable]. This is a column by Jan Blokker on a wave of Dutch books and media about the Dutch East Indies.] FOLIO — Channelling of a national narcissism, by Jan Blokker THE OLD CORPORAL whom Frans Bromet brought to tears last Sunday for the VPRO had actually no regrets about anything — he only broke down when he told that 45 years ago, on returning from the lost Indies, he was understood by no one. Next week the documentary Tabee Jan [Translator's note: title uncertain] has its premiere, and I read that at the veterans' platform, without having been able to see a single metre of the film, they are already getting worked up about the screening, because it seems to include a lieutenant who confesses an evil deed, and that again casts a stain on all the military men who, misled by their government, saw more than six thousand comrades fall. A few more nights' sleep, by the way, and RTL will unveil the whole truth about the presumed Dutch murder in Rawagede [Rawahgedeh]; and when Beatrix has just set out on the state visit that could not begin on 17 August because of lack of social support, they will have broadcast another five or six flashbacks on NOVA, and by then everyone can have bought and read the life story of Poncke Princen. What do all these things have in common? Above all, I would say, the complete inward-lookingness of our historical awareness. The actual course of events seldom matters, a rational weighing hardly at all, the 'right of reply' of the then opposing party not at all. It is exclusively about ourselves, about our wounded egos, about our injured innocence. There is also actually no difference between the self-pity (the weeping corporal, the troubled veterans' behaviour) and the [Unreadable] (the penitent lieutenant, Rawagede) — they equally serve the national narcissism on which the memory industry is based; in that respect RTL, VPRO and all those other media all appeal to the same off-the-peg sentiments: remorse, compassion, moral indignation, a sense of grievance. And for all ailments the therapist — not seldom in the disguise of interviewer or presenter — makes himself available. Whether things are different (better) on the book market than on radio and television one sometimes dares to wonder. Take just the foreword to the new collection by the old fighter Ant. P. de Graaff, who in at least four or five earlier publications has given voice to Jan Soldier and who has thus also been complaining for years (since 1988, to be precise) about the fact that the memorial services at the Indies monument in Roermond have never been attended by [Unreadable], while the dead who are commemorated there nevertheless 'died for the fatherland'. That foreword, by Prof. Dr. L. Meijler, ends in bitterness because Mr Van Mierlo thought he had to give his opinion by calling the two police actions historical mistakes, without making clear once and for all that, if that is so at all, the Dutch military involved then were and are the first, or at least the most numerous, victims. The italics are mine. In the latter case we again see that almost exclusive appeal to 'what is our own'; in the first case it is doubted whether Van Mierlo was right at all. But not even an attempt to investigate that further is made, either by the foreword writer or by De Graaff — and of the Indonesian victims (number never precisely known, but it must have been a multiple of six thousand) there is no mention. Or take, the other way round, the autobiography of Poncke Princen. Until recently Princen was hardly or not at all listed on the memory exchange, and without all the commotion — whether or not sought by him — around the visa refusal of last year he would presumably have been able to die as a forgotten ex-Dutchman in Jakarta. His crime — the desertion and entering the service of a foreign armed force (though according to the veterans' reckoning there was in 1948 as yet no formal Indonesian existence) — is meanwhile interpreted in the Netherlands in two ways: as the deed of a villain or as the deed of a hero, for which latter interpretation his role as champion of human rights in present-day Indonesia is also gladly adduced. After reading A Question of Choosing [Een kwestie van kiezen] I would dare to choose neither. That he let a planned collaboration with the respectable journalist Wiecher Hulst drop in order to tell his story to a tea-party lady who made a tasty pulp-magazine narrative of it says perhaps not everything, but it certainly says something. But why did he apparently not even try to make Joyce van Fenema believe that he had something to tell? What you now read is the history of a streetwise boy who takes his revenge on the Dutch sergeant-major caste by defecting and, handy as he is, builds on that a half-and-half Sartre-derived principled 'choice', after which, as a born fighter, he manages without much effort to wriggle into the still amorphous Indonesian society, more than that: acquires the necessary authority within that society-in-the-making. Tedje van Es in the tropics. And in that whole nonsense book not a trace of clear information — neither about his political role, nor about his relation to his new countrymen, nor about Indonesia itself, nor about the human-rights myth. What did he do in the days of Sukarno's 'guided democracy'? At the time of the 1965 coup? During the transition to Suharto? When you pretend to have stood as a brave man in the full complicated life of such a special country, and with regard to a few elementary matters you turn out to have nothing substantial to report, then you load on yourself the suspicion that you are an empty bluffer. With above all that kinship with your generation-mates from the old mother country that you mainly talk about yourself. With a little ill will one can also still classify the collection De bevrijding in de oost [Liberation in the East] in the category of narcissism. It concerns the memories of ten more or less well-known Dutch people (Rob Nieuwenhuys, Bep Vuyk, H.L. Leffelaar, Margaretha Ferguson among others) and an Englishwoman, who had already written down and published the hour of their deliverance from Japanese prison or internment camps, and whose contributions have now been swept together once more, without the publisher, or a chief editor, having wanted to take the trouble of an accounting or an explanation. On the flyleaf thanks are expressed only to Rudy Kousbroek and Bert Paasman 'for their advice'. But what exactly did they advise, and why? A slovenly little book, in other words. Something like 'real' narcissism seems to be present in Totok tussen Indo's [Totok among Indos], but it would be unfair to put that little pamphlet by Peter Schumacher — 'a personal account of arrogance, veiled discrimination and humiliation among Indies Dutch' — on a par with the somewhat dubious publications mentioned above. What Schumacher very modestly puts forward are the authentically written-down experiences of hundreds or thousands of white Dutch people who grew up as children in Indonesia and never quite came to terms with their relationship to non-white, and more especially 'Indo', countrymen with whom from an early age they had as many points of contact as of friction. The writer seems above all his own therapist, with the proviso that his memories and marginal notes will undoubtedly be recognised by many fellow-sufferers of the same age. It seems to me also more a little book for the discussion-group circuit than for the bookshop. IN CONTRAST TO all that 'Netherlands-centrism' stand at least three publications in which at least a beginning is made with the right of reply: with a certain curiosity about Indonesia and the Indonesians. Two of these three are collections of interviews, forms of 'oral history' based on conversations with people who still experienced the colonial years, and certainly the years of the Indonesian revolution (1945–1949), fairly consciously — by definition therefore older people. One is by a journalist. H.C. Beynon expressly sought out interlocutors who could still tell about the days of Dutch rule, and collected their memories under the title Verboden voor honden en inlanders [Forbidden for Dogs and Natives]. He has literally let his almost thirty interviewees speak, which has the disadvantage that as a reader you cannot 'check' his method, because you do not know what he asked, or what he perhaps neglected to ask. An example. Beynon reproduces the account of Mrs Soerastri Karma Trimoerti [Surastri Karma Trimurti] (1912), whom he has say about the year 1933: 'At that moment Bung Karno had been arrested again and put in Sukamiskin [Soekamiskin] prison near Bandung [Bandoeng], where later under the Japanese Dutch people were locked up. I moved and went to live with Ibu Inggit Garnasih [Gamasih], the wife of Bung Karno.' At such a passage one wants to sit up straight, to read another five pages of stories about that Inggit, who was Sukarno's second wife and who ten years later was 'repudiated' by him because he wanted to remarry their foster child Fatmawati. Inggit must have been an interesting woman — but Mrs Surastri makes no further statements. Did she not want to, or was Beynon not curious? And why not? It is somewhat connected with a much more general lack of 'steering' in the book. What did the writer — apart from some anecdotes — want to bring to the surface exactly? In his introduction he summarises the Hague's Indies policy with the words 'upright narrow-mindedness', but he leaves it at that very probably adequate characterisation, and one also does not have the impression that he tried to get that characterisation substantiated in his interviews. Verboden voor honden en inlanders is incidentally written in a much more craftsmanlike way than Vijftig jaar merdeka [Fifty Years of Merdeka] by the couple Koetsier-Korvinus, who according to the blurb are also connected not so much with the discipline of interviewing as with 'church work in Indonesia'. In their collection the emphasis lies — the title says it already — on the years of the independence struggle. They too have applied the method of the 'open-quotation-marks-close-quotation-marks' interview (so that the interviewees do not so much speak as themselves but as their interviewers — an objection that also lurks in Beynon), with them too the purpose of the conversation remains predominantly unclear, so that the stories threaten to remain as anecdotal as arbitrary. In that respect neither of the two books can stand in the shade of De roep om Merdeka [The Call for Merdeka], which may by far be called the most interesting publication in this commemorative year. Harry Poeze and Henk Schulte Nordholt edited a fascinating collection of texts (literary, political and scholarly) each of which has been of great social and political significance in the Indonesian process of liberation. They divided the documents chronologically into a category from before and one from after the war. Thus fragments from Sjahrir's [Sutan Sjahrir] Indonesian Reflections (which he wrote in Dutch internment camps) are included in part I, and we find pieces from Onze Strijd [Our Struggle] in part II. From before the war we get, among other things, the famous 'People's Council interpellation' (1933) by Thamrin and the no less celebrated plea that Sukarno made in 1930, when he was charged (and convicted) for the first time for violating the 'sowing-of-hatred articles'. And from after the war there is, among other things, the 1960 article in which Mohammad Hatta, ex-vice-president, for the first time openly distanced himself from Sukarno's dictatorship of 'guided democracy'. IN HER FOREWORD Hella Haasse speaks of 'the necessity of learning to see reality — among other things of our country as a colonising power — through Indonesian eyes, and of taking up the salutary corrective influence of that view into our own image of our relationship to Indonesia, which has by no means been investigated and fathomed in all its aspects'. It is an admonition one would wish were taken seriously to heart by all employees in the commemoration industry. Finally Indische lessen — Nederland en de koloniale ervaring [Indies Lessons — The Netherlands and the Colonial Experience] by the sociologist J.A.A. van Doorn, who — after sketching in a long (cultural) historical exposé how the Netherlands could maintain itself for centuries in the multicultural Indies society (where Islam was the people's religion) — defends the thesis that exploration of this colonial past can contribute to an enlargement of 'our self-knowledge' for the benefit of the multicultural society we now have at home. It has all the marks of a paper idea, and Van Doorn does not entirely succeed in getting it off the writing desk. But that the Indies 'can still be a mirror for us' is without any doubt a stimulating idea. Or is it almost something like scholarly narcissism? [Book list:] Ant P. de Graaff: Zeg, Hollands soldaat. Van Wijnen; f 25. ISBN 90 5194 137 4. Poncke Princen: Een kwestie van kiezen. His life story recorded by Joyce van Fenema. BZZTôH; f 29.50. ISBN 90 5501 212 2. De bevrijding in de oost — The days of liberation of Rob Nieuwenhuys, Agnes Newton Keith, Bep Vuyk, G.F. Jacobs, Paula Gomes, Eric Lomax and others. Meulenhoff; f 10. ISBN 90 290 4715 1. Peter Schumacher: Totok tussen Indo's. De Kan, Amsterdam; f 14.50. ISBN 90 801201 8 9. H.C. Beynon: Verboden voor honden en inlanders — Indonesians tell about their lives in colonial times. Jan Mets; f 39.50. ISBN 90 5330 142 9. Henk & Tineke Koetsier-Korvinus: Vijftig jaar merdeka — In conversation with Indonesians and Dutch. Kok; f 29.50. ISBN 90 242 2356 3. Harry Poeze & Henk Schulte Nordholt (eds.): De roep om Merdeka. Jan Mets/Novib; f 49.50. ISBN 90 5330 144 5. J.A.A. van Doorn: Indische lessen — Nederland en de koloniale ervaring. Bert Bakker; f 29.90. ISBN 90 351 1599 6. [Photo caption:] Java 1995. Photo Daniel Koning — de Volkskrant