Boeken aan banden, schrijvers in de cel: Bandar Harahap, 'Sarinah en ik' (BZZLLETIN)

Waarom verschijnt er in Nederland zo weinig moderne Indonesische literatuur? Dat vraagt Kees Simhoffer zich af in de nieuwste aflevering van het BZZLLETIN *), dat geheel gewijd is aan het boekenweekthema „boeken aan banden", en aandacht besteedt aan de toestand in een reeks van landen. Simhoffer merkt in zijn bijdrage op dat uitgerekend over Indonesië en Zuid-Afrika de Nederlander veel zou moeten weten, „omdat hij er in het verleden nadrukkelijk zijn sporen heeft achtergelaten". Indonesië en Zuid-Afrika: „In beide landen heeft de neokoloniale politiek geleid tot overvolle gevangenissen en tot een indrukwekkende verzetsliteratuur. In Indonesië zijn de oudere schrijvers bijna allen de gevangene van het Suharto-regiem, op Buru of ergens anders; de jongere schrijvers leven buiten Indonesië of ze riskeren hun vrijheid met elk gedicht dat ze schrijven. In Zuid-Afrika zit de oudere generatie gevangen of leeft elders in ballingschap en de jongeren slagen er steeds weer in hun stem te laten horen in telkens nieuwe tijdschriften nadat het vorige verboden is of in beslag genomen." „Indrukwekkende eigen letterkunde" Toch wordt er bijna niets in het Nederlands vertaald en dat is gek, meent Simhoffer: „Nu de reisbureaus volop reclame maken voor zonnige reizen naar verre landen als Indonesië en nu, loodrecht daarop, het wantrouwen tegen Zuid-Afrika steeds meer toeneemt, zou men verwachten dat uitgevers een lekkere boterham zien in vertalingen van Indonesische en Zuid-Afrikaanse literatuur. De belangstelling is er." En wat nog belangrijker is: de literatuur is er, en ze is interessant. Wat Indonesië betreft: degene die modern Indonesisch werk in Franse of Engelse vertaling leest zal „merken dat dat prachtige land „dat zich daar slingert om de evenaar als een gordel van... [Unreadable] [fragment from adjacent column:] Ze hebben mij gevraagd op welke plaats ik was geboren en ik heb hun geantwoord: Ik ben geboren in een land vol legenden waar de dageraad is aangebroken maar waar de nacht nog heer en meester is. En ik heb op mijn beurt gevraagd: hoe ziet de plaats van mijn geboorte er dan uit? En zij hebben mij geantwoord: De plaats van jouw geboorte is in legenden verzonken en ook al licht de dageraad reeds op, het is er nog duister. (inleiding op de cyclus, fragment) wel, sinds zijn onafhankelijkheid beschikt over een indrukwekkende eigen letterkunde." Ironisch genoeg, zegt Simhoffer, kwam daarvoor in het buitenland eigenlijk pas belangstelling „toen gaandeweg duidelijk werd dat sinds de coup van Suharto in 1965, tientallen Indonesische kunstenaars vanwege vermeende of echte communistische activiteiten en sympathieën gevangen genomen waren en sedertdien niet vrij gekomen. Het bekendste voorbeeld is de beroemde romanschrijver Pramudya Ananta Tur, die al tien jaar op het Molukkeneiland Buru wordt gevangen gehouden. Ook Bandar Harahap, schrijver van de prachtige cyclus „Sarinah en Ik", wordt nog steeds op een onbekende plaats vastgehouden. De essayist Buyung Saleh zit sinds 1967 gevangen in de beruchte Salembagevangenis in Jakarta *) en de schrijfster Sudjinah zit sinds 1966 in de even beruchte vrouwengevangenis Bukit Duru." In het nummer van BZZLLETIN is poëzie opgenomen van oudere Indonesische dichters als Harahap, A.S. Dharta, maar ook van Subagio Sastrowardojo en W.S. Rendra. Rendra schrijft tevens toneelstukken. Hij zal deze zomer optreden op Poetry International in Rotterdam! Over hem schrijft Simhoffer: „De beroemde toneelschrijver W.S. Rendra wordt in het aktualiseren van het traditionele wayangtheater steeds brutaler, iets wat hem enerzijds proclameerde tot „de man achter de recente studentenonlusten" en wat hem anderzijds huisarrest, een speelverbod in Jakarta opleverde, en zelfs een gelukkig kort durende gevangenschap; hij is nu op borgtocht vrij." Pramudya op Buru Met Pramudya Ananta Tur zijn onlangs twee interviews gemaakt, die BZZLLETIN heeft overgenomen. Eén van de interviews werd in december 1978 gepubliceerd in het Indonesische dagblad Sinar Harapan. Uiteraard heeft het rode potlood van de censor flink huisgehouden. Dit feit moet u niet vergeten als u het volgende leest: „Een man in een wit shirtje, waarvan de voorkant bedrukt is met een rij galopperende paarden, zit ingespannen te tikken. Pramudya Ananta Tur (53), schrijver, geboren in Blora op Midden-Java, echtgenoot en vader van zeven kinderen. Vrouw en kinderen zijn ver weg, in Jakarta. De nationale tragedie, de coup van 1965, heeft ook deze beroemde schrijver meegesleurd. Hij was destijds voorzitter van de Lekra, het Instituut voor de Volkskultuur, dat geaffilieerd was met de nu verboden kommunistische partij (PKI). Satyagraha Hoerip, een kenner van de Indonesische literatuur, heeft het werk dat Pramudya schreef voordat hij bij de Lekra ging (...) geprezen als het beste wat de Indonesische literatuur ooit heeft voortgebracht." Op Buru heeft Pramudya een tiental romans geschreven, waaronder „Bumi Manusia" (De aarde van Mensen). Hij vindt dat zelf zijn beste boek tot nu toe „omdat ik in deze roman al mijn liefde voor mijn Vaderland en mijn volk heb gelegd." West-Duitsland In het kader van het thema „boeken aan banden" wordt ook de situatie in West-Duitsland onder de loupe genomen. Bij sollicitatiegesprekken met mensen die op een bibliotheek in de Bondsrepubliek willen werken kan het voorkomen, dat de sollicitanten geconfronteerd worden met kennis van de overheid omtrent hun literaire voorkeuren! Uiteraard zal het sollicitatiegesprek „minder vlot" verlopen als dan blijkt, dat de literaire voorkeur uitgaat naar Brecht, Biermann, Degenhardt of Walraff. Om nog maar te zwijgen van Lenin en Marx. Boeken van genoemde schrijvers zijn steeds moeilijker te lenen in verschillende bibliotheken. Er blijkt in West-Duitsland een samenhang te bestaan tussen censuurgevallen en het opleggen van beroepsverboden. Opvallend veel pogingen tot censuur worden ondernomen op kinderboeken met een progressief en emancipatorisch karakter en op boeken op het terrein van sexuele voorlichting. Uit een gesprek dat Gerrit Bussink met de auteur Bernt Engelman had blijkt, dat de censuur ook is doorgedrongen in de schoolboeken. Niet alleen Engelman wordt geschrapt. Een van de prominentste slachtoffers is wel Heinrich Böll. Argument van de uitgever om ook een tekst van Böll uit schoolboeken te verwijderen: „De naam spreekt toch voor zich..." Het verzet tegen dit soort praktijken is gelukkig groot. Men reageert zeer alert op pogingen tot censuur en intimidatie. Nederland En Nederland? Is hier niets aan de hand? Vorig jaar hield de staatssecretaris van CRM, Kraayeveld-Wouters, een rede op een landelijke informatiemarkt van het Nederlands Bibliotheek- en Lektuur Centrum. Volgens haar dienen bibliotheken „democratie-bedreigende" en rolbevestigende literatuur te weren of beperkingen aan te brengen in de beschikbaarstelling. Uit een artikel van Evert Jan Groeskamp in BZZLLETIN blijkt, dat bij de aankoop van boeken door de bibliotheken eenzijdig geselecteerd wordt (de aanschaf-informatie komt vaak van één recensent). Sex („wat moreel schadelijk is"), geloof („anti-christendom") en linkse („opruiende") literatuur: dat zijn de onderwerpen die het eerst weggeselecteerd worden. Oppervlakkig gezien doen de grote literaire uitgeverijen het prima. Betekent dit dat het ook prima gaat met alle literatuur? Vogelaar heeft daar zo zijn twijfels over: „Het aantal literaire fondsen is niet drastisch verminderd, dat is waar, grote concerns handhaafden hun literaire afdelingen of zetten zelfs nieuwe op. Er lijkt dus niets veranderd. Veranderd niet, versterkt wel: alle literaire fondsen zijn, op een enkele toevallige uitzondering na, variaties van hetzelfde, offreren dezelfde hapklare consumentenliteratuur bestemd voor dezelfde markt, voor hetzelfde publiek. Er is nauwelijks ruimte voor riskante uitgaven, voor experimenten van welke aard dan ook; uitgaven die het moeten hebben van de lange termijn zijn nagenoeg onmogelijk geworden." De literatuur moet bewaakt worden. Zowel tegen verregaande commercie als tegen degenen die zich zélf maar al te graag „bewaker" noemen. Graa Boomsma. *) BZZLLETIN 65, 7e jrg., april 1979. Redactie: BZZTóH, Stille Veerkade 7, Den Haag, ƒ 17,50 en 149 pagina's. *) Buyung Saleh is kort geleden vrijgelaten. [fragment from adjacent column:] Ananta Tur

=== [Page 1] === Why is so little modern Indonesian literature published in the Netherlands? Kees Simhoffer asks himself this in the newest issue of the BZZLLETIN *), which is entirely devoted to the Book Week theme "books under restraint" and pays attention to the situation in a series of countries. Simhoffer remarks in his contribution that precisely about Indonesia and South Africa the Dutchman should know a great deal, "because he has emphatically left his traces there in the past". Indonesia and South Africa: "In both countries the neocolonial policy has led to overfull prisons and to an impressive literature of resistance. In Indonesia the older writers are almost all prisoners of the Suharto regime, on Buru or elsewhere; the younger writers live outside Indonesia or risk their freedom with every poem they write. In South Africa the older generation is imprisoned or lives in exile elsewhere, and the young keep succeeding in making their voices heard in ever new magazines after the previous one has been banned or seized." "Impressive own literature" Yet almost nothing is translated into Dutch and that is odd, thinks Simhoffer: "Now that travel agencies advertise sunny trips to faraway countries like Indonesia and now, at right angles to that, distrust of South Africa is growing ever more, one would expect publishers to see a tasty sandwich in translations of Indonesian and South African literature. The interest is there." And what is more important: the literature is there, and it is interesting. As for Indonesia: whoever reads modern Indonesian work in French or English translation will "notice that that beautiful country, winding there around the equator like a belt of... " yes [Poem excerpt: They asked me in what place I was born and I answered them: I was born in a land full of legends where dawn has broken but where night is still lord and master. And I asked in turn: what then does the place of my birth look like? And they answered me: The place of your birth is sunk in legends and even though dawn is already rising, it is still dark there. – introduction to the cycle, fragment] "has, since its independence, an impressive literature of its own." Ironically, says Simhoffer, interest abroad arose only "when it gradually became clear that since Suharto's coup in 1965, dozens of Indonesian artists had been taken prisoner because of alleged or real communist activities and sympathies and have not been free since. The best-known example is the famous novelist Pramudya Ananta Tur, who has been held for ten years on the Moluccan island of Buru. Bandar Harahap, too, author of the beautiful cycle 'Sarinah and I', is still held at an unknown place. The essayist Buyung Saleh has been imprisoned since 1967 in the notorious Salemba prison in Jakarta *) and the woman writer Sudjinah has been in the equally notorious women's prison Bukit Duri since 1966." The BZZLLETIN issue includes poetry by older Indonesian poets such as Harahap, A.S. Dharta, but also by Subagio Sastrowardojo and W.S. Rendra. Rendra also writes plays. He will appear this summer at Poetry International in Rotterdam! Simhoffer writes about him: "The famous playwright W.S. Rendra is becoming ever bolder in updating the traditional wayang theatre, which on the one hand proclaimed him 'the man behind the recent student unrest' and on the other hand earned him house arrest, a ban on performing in Jakarta, and even a fortunately short-lived imprisonment; he is now free on bail." Pramudya on Buru Two interviews were recently made with Pramudya Ananta Tur, which BZZLLETIN has reprinted. One of the interviews was published in December 1978 in the Indonesian daily Sinar Harapan. Of course the censor's red pencil has been at work vigorously. Do not forget this fact when you read the following: "A man in a white shirt, the front of which is printed with a row of galloping horses, sits typing intently. Pramudya Ananta Tur (53), writer, born in Blora in Central Java, husband and father of seven children. Wife and children are far away, in Jakarta. The national tragedy, the coup of 1965, has swept this famous writer along too. At the time he was chairman of Lekra, the Institute for People's Culture, which was affiliated with the now banned communist party (PKI). Satyagraha Hoerip, a connoisseur of Indonesian literature, has praised the work Pramudya wrote before he joined Lekra (...) as the best Indonesian literature has ever produced." On Buru Pramudya has written about ten novels, including "Bumi Manusia" (This Earth of Mankind). He himself considers it his best book so far "because in this novel I have put all my love for my Fatherland and my people." [Other section: West Germany – censorship of books, libraries and school textbooks (Brecht, Biermann, Böll etc.) – not translated] [Other section: Netherlands – book selection by libraries, State Secretary Kraayeveld-Wouters, Vogelaar on literary publishing – not translated] *) BZZLLETIN 65, 7th year, April 1979. Editors: BZZTÔH, Stille Veerkade 7, The Hague, f 17.50, 149 pages. Buyung Saleh was released a short time ago. [Photo caption: Ananta Tur]