Loyaal (over het ontstaan van het Indonesische nationalisme)

Pas als een nicht van haar naar Indië terugkeert na een studie in Nederland, waar ze ideeën over onafhankelijkheid heeft opgedaan, hoort Francisca Fanggidaej voor het eerst het woord Indonesië' uitspreken. "Het werd bij ons thuis nooit genoemd, want mijn vader was een heel loyale ambtenaar, dus over politiek mocht nooit worden ge sproken. Maar die nicht was zich bewust geworden van haar nationale identiteit en zei: 'Ik spuw op zwarte mensen die wit denken, zoals jullie: zwarte Nederlanders." "De term 'Indonesië' dateert als politiek begrip pas uit de jaren twintig," zegt de historicus Harry Poeze. "Daarvoor had je al een vloedgolf van organisaties waarin de bewustwording van een eigen identiteit tot uiting komt, maar die heetten Jong Batak, Jong Suniatra, Jong Minahasa, Ambons Verbond. Het besef dat er een Indonesië is en dat men zich op die basis moet organiseren, js omstreeks de Eerste Wereld- Oorlog nog afwezig." Wel leven er al gevoelens van verzet te gen het Europese imperialisme. "Mijn oom werd geboren in 1909," vertelt Aky Djoehana, "en door mijn grootvader, een overigens heel brave bestuursambtenaar, Togo gedoopt: naar de Japanse admiraal die de Russische vloot had verslagen. Dat werd altijd in de familie verteld. Die eerste grote nederlaag van een blanke tegen een Aziatische mogendheid heeft op ons geweldige indruk geniaakt die niet los kan worden gezien van de latere Japanse invloed." Dat de nationalisten het koloniale rijk onder een nieuwe naam voor zich opeisen en dit als mobiliserende factor gebruiken, is een algemeen verschijnsel. Het is volgens historicus Basil Davidson zelfs de tragiek van de dekolonisatie dat overal de nationalisten de koloniale staatsvormen hebben overgenomen, zonder te putten uit het eigen verle den. Indonesië is een vinding van Ne derlandse makelij en Soekarno claimde dit erfgoed met alles erop en eraan. Een voor de hand liggende vereniging als die van de Papoea's op voormalig Nederlands Nieuw-Guinea met die op Australisch Nieuw-Guinea was daardoor ondenkbaar: de nationale revolutie is onvoltooid zolang niet de hele koloniale erfenis is veroverd. Gondo Pratorrfo herinnert zich de eedaflegging van de jongeren in 1928: wij zijn allemaal Indonesiërs, wij kennen een taal, een volk, een natie. Als hbs'er in Indië kreeg hij eens te horen dat er gereduceerde kaartjes beschikbaar waren voor het zwembad; maar toen hij er met zijn vrienden aankwam, mocht hij niet naar binnen omdat hij inlander' was. Zijn nationalisme zou zich vormen toen hij zijn studie in Nederland voortzette, en zich aansloot bij de Perhimpoenan Indonesia. Ook dat is een algemeen patroon: jongeren uit gekoloniseerde landen die zich van de politieke toestand bewust worden wanneer ze in het koloniale moederland komen. "Er heerste hier een vrijheid die wij niet kenden," zegt Pratomo. Op een straathoek in Den Haag zag hij een man staan die het Volksdagblad verkocht, met de kop: Indonesië los van Holland!' "Dat was voor mij niet zomaar te verwerken; er waren dus Nederlanders die voor onze vrijheid waren!" De volgende schok werd veroorzaakt door zijn contacten met Spanje-strijders: "Mensen die in een vreemd land strijd gingen voeren voor democratie en vrijheid!" Het waren waarden waarvan hij ging beseffen dat ze door Ne derland in zijn geboorteland werden genegeerd. Hij nam deel aan het verzet tegen de Duitsers en, terug in Indonesië, tegen de Hollanders. Het Nederlands bewind over Indië stond sinds het begin van de eeuw in het teken van de 'ethische politiek. "Je kunt je niets paternalistischer voorstellen: de Nederlanders deelden uit de hoogte van hun grootheid de westerse beschaving aan de inlanders mee," typeert de historicus Pieter Droogleever. "En in eerste instantie reageren veel Indonesiërs in de daarbij behorende stemming. De brieven van Kartini zijn uitgegeven onder de prachtige titel Van duisternis naar licht. Java had tot dan toe in het duister rondgewenteld en komt dankzij de zon van de westerse beschaving naar het licht." Juist de confrontatie met dit westerse beschavingsoffensief geeft een schok, die leidt tot bewustwording van de eigen cultuur. Voor de Eerste Wereldoorlog al ontstaan emancipatieverenigingen' als Boedi Oetomo en Sarekat Islam, waarvan de laatste spoedig een paar miljoen leden achter zich heeft. "Het opvallende," zegt Harry Poeze, "is dat men aanvankelijk nog niet in het minst de koloniale overheersing ter discussie stelt; men loopt keurig in de pas met het koloniale bewind." "Maar nog geen decennium na het begin van de ethische politiek verdwijnt die sfeer van nederigheid en dankbaarheid," vult Droogleever aan, "en komt er een zeker zelfbewustzijn en een gevoel van recht." De ethische politiek komt tot uiting in welzijnsbeleid, medische zorg, landbouwvoorlichting, maar ook in onderwijs - zij het dat volgens Droogleever 'ook in de meest optimistische schattingen niet meer dan veertig procent van de kinderen een paar jaar naar school ging. "Doordringen tot in de toppen van het onderwijs lukte veel minder. Niettemin kreeg je een smalle zuil van gestudeerde Indonesiërs." En daardoor ontstaat een kleine elite, waaruit de nationalistische beweging haar kader kan recruteren. "Mijn vader was Indisch arts, dat wil zeggen: niet volwaardig, maar omdat hij genoeg talent had, werd hij in de gelegenheid ge steld in Nederland zijn studie te voltooien," vertelt Aky Djoehana. "Het bestuur in Batavia had weinig geld, maar dan heb je vaak de neiging om nog meer geld te voorspellen: hij.voer, met vrouw en kinderen, eerste klas naar Holland, met ook nog als bediende een neef die mij, hoe jong ik ook was, tijdens die reis ideeën heeft bijgebracht over Indonesië."

=== [Page 1] === Only when a cousin of hers returns to the Indies after studying in the Netherlands, where she picked up ideas about independence, does Francisca Fanggidaej hear the word 'Indonesia' spoken for the first time. "It was never mentioned at our home, because my father was a very loyal civil servant, so politics could never be discussed. But that cousin had become aware of her national identity and said: 'I spit on black people who think white, like you: black Dutchmen.'" "The term 'Indonesia' only dates as a political concept from the 1920s," says the historian Harry Poeze. "Before that you already had a flood of organisations in which the awakening of an own identity found expression, but they were called Jong Batak, Jong Sumatra, Jong Minahasa, Ambonese League. The awareness that there is an Indonesia and that one must organise on that basis was still absent around the First World War." Feelings of resistance against European imperialism did already live, however. "My uncle was born in 1909," says Aky Djoehana, "and was christened Togo by my grandfather, an otherwise very decent administrative official: after the Japanese admiral who had defeated the Russian fleet. That was always told in the family. That first great defeat of a white power by an Asian power made a tremendous impression on us, which cannot be separated from the later Japanese influence." That nationalists claim the colonial empire for themselves under a new name and use this as a mobilising factor is a general phenomenon. According to the historian Basil Davidson it is even the tragedy of decolonisation that everywhere the nationalists took over the colonial forms of state without drawing on their own past. Indonesia is an invention of Dutch make and Soekarno claimed this heritage with all that goes with it. An obvious union such as that of the Papuans of former Netherlands New Guinea with those of Australian New Guinea was therefore unthinkable: the national revolution is unfinished as long as the whole colonial heritage has not been conquered. Gondo Pratomo remembers the oath-taking of the youth in 1928: we are all Indonesians, we know one language, one people, one nation. As an HBS pupil in the Indies he was once told that reduced-price tickets were available for the swimming pool; but when he arrived there with his friends, he was not allowed in because he was a 'native'. His nationalism would be formed when he continued his studies in the Netherlands and joined the Perhimpoenan Indonesia [Perhimpunan Indonesia]. That too is a general pattern: young people from colonised countries who become aware of the political situation when they come to the colonial mother country. "There was a freedom here that we did not know," says Pratomo. On a street corner in The Hague he saw a man selling the Volksdagblad, with the headline: 'Indonesia free from Holland!' "That was not something I could simply digest; so there were Dutchmen who were for our freedom!" The next shock was caused by his contacts with Spain fighters: "People who went to fight in a foreign country for democracy and freedom!" These were values which, he came to realise, were ignored by the Netherlands in his native country. He took part in the resistance against the Germans and, back in Indonesia, against the Dutch. Dutch rule over the Indies had been dominated since the beginning of the century by the 'ethical policy'. "You cannot imagine anything more paternalistic: the Dutch imparted Western civilisation to the natives from the height of their greatness," characterises the historian Pieter Droogleever. "And at first many Indonesians react in the corresponding mood. Kartini's letters were published under the magnificent title Out of Darkness into Light. Java had until then been revolving in the dark and comes to the light thanks to the sun of Western civilisation." It is precisely the confrontation with this Western civilising offensive that gives a shock, which leads to awareness of one's own culture. Even before the First World War 'emancipation associations' arose such as Boedi Oetomo and Sarekat Islam, the latter of which soon had a few million members behind it. "The striking thing," says Harry Poeze, "is that at first colonial rule was not in the least put up for discussion; people marched neatly in step with the colonial regime." "But not even a decade after the start of the ethical policy that atmosphere of humility and gratitude disappears," adds Droogleever, "and a certain self-awareness and a sense of entitlement arrive." The ethical policy found expression in welfare policy, medical care, agricultural extension, but also in education - although according to Droogleever 'even on the most optimistic estimates no more than forty per cent of the children went to school for a few years.' "Penetrating to the top of education succeeded much less. Nevertheless you got a narrow column of educated Indonesians." And thereby a small elite arises from which the nationalist movement can recruit its cadre. "My father was an Indies physician, that is: not fully qualified, but because he had enough talent he was given the opportunity to complete his studies in the Netherlands," says Aky Djoehana. "The administration in Batavia had little money, but then you often have the tendency to squander even more: he sailed, with wife and children, first class to Holland, with also as a servant a cousin who, however young I was, instilled in me ideas about Indonesia during that voyage."