Lesbische vrouwen in Derde Wereld: vervolgd en erkend

„Ondanks de vele problemen die dit vaak voor hen oplevert, weten lesbische vrouwen over de hele wereld in allerlei verschillende culturen toch vorm aan hun homoseksualiteit te geven," zegt drs. Saskia Wieringa van het Institute of Social Studies in Den Haag. Deze antropologe, die betrokken is bij wetenschappelijk onderzoek naar vrouwenorganisaties in Indonesië, India, Somalië, Soedan, het Caraïbisch gebied en Peru, kwam in verschillende Derde-Wereldlanden in contact met lesbiennes en zag hoe die in de verschillende culturen hun hoofd boven water houden. Naar het lesbisch-culturele tijdschrift Lust & Gratie stuurde zij een aantal reisbrieven geïnspireerd op haar ervaringen. Aangevuld met andere werden deze later gebundeld in de reisroman 'Uw toegenegen Dora D.', verschenen bij uitgeverij Furie. Behalve literatuurstudies heeft de antropologe geen gericht wetenschappelijk onderzoek naar 'lesbo-culturen' in de Derde Wereld gedaan. Door haar onderzoek naar vrouwenorganisaties had ze daarvoor te weinig tijd. Bovendien werden veel vrouwen die ze tegenkwam vriendinnen van haar, die ze niet als onderzoeksobject wilde gebruiken. Nog steeds denken veel mensen, volgens haar, dat homoseksualiteit alleen in het 'decadente' Westen voorkomt. Wat dit betreft spannen sommigen de kroon. Zo heeft zij zich dood geërgerd aan de rubriek van Telegraaf-columnist Rob Hoogland over een lezing van haar in het Rotterdamse COC. Volgens eigen schrijven heeft hij deze niet eens bijgewoond, maar dat weerhoudt hem er niet van een stuk te schrijven dat is doordrenkt met vooroordelen. Smakeloos vraagt hij zich in zijn column af wat hij zich hierbij moet voorstellen: „De beschrijving van een uitgemergelde Ethiopische nabij Assab, die dan wel in hongersnood verkeerde, maar in haar 'anderszijn' tenminste nog enige genoegdoening vond." Saskia Wieringa: „Ik wist natuurlijk wel, dat er in de Derde Wereld ook lesbische vrouwen zijn, maar ik was nauwelijks op de hoogte van de manier waarop zij leven. Dat interesseert me." Uit de literatuur zijn de vrouwenhuwelijken uit Afrika bekend, die voorkomen bij 35 stammen tussen de Sahara en zuidelijk Afrika. Bij de Keniase Nandi's is zelfs zes percent van alle huwelijken gesloten tussen vrouwen. Een aantal dat overigens terugloopt door de door kerk en staat doorgevoerde 'modernisering' van de samenleving. „Toch is het er volledig geaccepteerd door de bevolking," weet de antropologe. „Een vrouw betaalt net als de mannen voor een andere vrouw een bruidsschat. Soms komt het voor, dat de zoon van een rijke vrouw kinderloos sterft, waarna zij met een jonge vrouw trouwt. Deze maakt een kind met een door de eerste vrouw geselecteerde man, dat dan haar bezittingen en titels erft." Maar er worden ook vrouwenhuwelijken gesloten die niet zijn gericht op het verwerven van nageslacht. Bij de Noordamerikaanse Indianen kende men 'travestieten', die met seksegenoten samenleefden. In de literatuur worden zij neerbuigend 'berdache' genoemd (het Franse woord voor mannelijke prostitué). Bleef een indiaans meisje zich op jonge leeftijd consequent in mannenkleren hullen en speelde zij het liefst met jongensspeelgoed, dan legde de stam zich daar op een gegeven moment bij neer. Ze kreeg aansluiting bij de mannen, hield zich met specifieke mannentaken bezig en mocht een vrouw als partner kiezen. In de Aziatische stadstaat Singapore stuitte de antropologe op de laatste overblijfselen van de eens duizenden leden tellende Chinese beweging van vrouwen uit de zijde-industrie, die met de machtsovername in China door de communisten als 'feodaal' vervolgd werd. Deze tegen het huwelijk gekeerde vorm van religieus 'zusterschap' ontstond begin vorige eeuw, doordat vrouwen weigerden zich te schikken in het traditionele rollenpatroon, met al zijn voor vrouwen nadelige verplichtingen. Zij trof er een gemeenschap van acht vrouwen, die onderling relaties onderhouden en zijn toegewijd aan Guan Yin, de godin van de genade uit de boeddhistische cultuur. Zij zijn nog steeds anti-huwelijk en vegetarisch. In nageslacht voorzien de dames, die in een tempel wonen, door de adoptie van meisjes, hetgeen hun mogelijk maakt aan de verplichte voorouderverering te doen. Heel andere lesbische vrouwen kwam Wieringa tegen in Indonesië, waar ze onder andere was voor onderzoek naar de drie miljoen leden tellende communistische vrouwenorganisatie Gerwani, die na de machtsovername door Soeharto geheel werd weggevaagd. Hoewel mannelijke travestieten 's avonds nationale publiekstrekkers vormen in bepaalde parken in de grote steden, wordt homofilie wordt er uitsluitend gezien als een bezigheid van vieze mannen. Van lesbische vrouwen wordt het bestaan officieel eenvoudig ontkend. „Het lesbische leven in Jakarta," vertelt de antropologe, „speelt zich voornamelijk binnenshuis, in disco's en in kroegen af." De meisjes, die zij ontmoette, gingen heel gestileerd met elkaar om en spelen een soort rollenspel. Er zijn mannelijke types met stropdassen, broeken, opzichtige herenhorloges en -schoenen en vrouwelijke met veel makeup, kettingen en jurken. In de omgang zowel als in de erotiek gaat het initiatief en de leidende rol steeds van de 'guy' uit, terwijl de vrouwelijke component de verzorgende, volgzame en ontvangende rol op zich neemt. Saskia Wieringa hierover: „Voor de 'guys' is het heel moeilijk. Op school en op het werk mag je als vrouw al niet eens in een broek verschijnen, laat staan dat je je openlijk als lesbische kan gedragen. Die dat toch doen, vormen een heel dappere groep. Veel vrouwen hebben er hun carrière voor moeten opofferen." In Zuid-Amerika, met zijn dominante macho-cultuur, zijn lesbiennes door de verschillende militaire dictaturen vaak gewelddadig vervolgd. Maar er schijnt inmiddels op sommige plaatsen een kentering te komen. In het Peruaanse Lima, waar een soortgelijke lesbische praktijk bestaat als in Indonesië, was Wieringa begin jaren tachtig getuige van de toenadering van verschillende vrouwengroepen. Na aanvankelijke afwijzing van de lesbische levenshouding, omdat het een kopie zou zijn van het macho-rollenpatroon, zocht de feministische middenklassebeweging toenadering tot deze 'femme-butch'-cultuur. Later werd daar de feministisch-lesbische organisatie GALF opgericht, waarbij zich zowel vrouwen uit de hogere als middenklasse aansloten.

=== [Page 1] === "Despite the many problems this often causes them, lesbian women all over the world in all kinds of different cultures manage to give shape to their homosexuality," says Drs Saskia Wieringa of the Institute of Social Studies in The Hague. This anthropologist, who is involved in academic research on women's organisations in Indonesia, India, Somalia, Sudan, the Caribbean and Peru, came into contact with lesbians in various Third World countries and saw how they keep their heads above water in the different cultures. To the lesbian-cultural magazine Lust & Gratie she sent a number of travel letters inspired by her experiences. Supplemented with others, these were later collected in the travel novel 'Uw toegenegen Dora D.' [Your affectionate Dora D.], published by Furie. Apart from literature studies, the anthropologist has done no targeted academic research on 'lesbo-cultures' in the Third World. Through her research on women's organisations she had too little time for it. Moreover, many women she met became friends of hers, whom she did not want to use as research subjects. [Passages on prejudice about homosexuality in the West, a Telegraaf columnist, women's marriages in Africa, and 'berdache' among North American Indians – not translated] [Passage on the Chinese women's movement of silk-industry workers in Singapore – not translated] Wieringa met very different lesbian women in Indonesia, where she was, among other things, for research on the communist women's organisation Gerwani, with three million members, which was completely wiped out after the seizure of power by Soeharto. While male transvestites in the evening are national crowd-pullers in certain parks in the big cities, homophilia is seen there exclusively as an activity of dirty men. The existence of lesbian women is officially simply denied. "Lesbian life in Jakarta," the anthropologist relates, "takes place mainly indoors, in discos and in pubs." The girls she met interacted with each other in a very stylised way and play a kind of role game. There are male types with ties, trousers, flashy men's watches and shoes and female ones with a lot of make-up, necklaces and dresses. In social interaction as well as in eroticism the initiative and leading role always come from the 'guy', while the female component takes on the caring, compliant and receiving role. Saskia Wieringa on this: "For the 'guys' it is very difficult. At school and at work you as a woman are not even allowed to appear in trousers, let alone behave openly as a lesbian. Those who do so nevertheless form a very brave group. Many women have had to sacrifice their careers for it." [Passage on South America and the Peruvian lesbian-feminist organisation GALF – not translated]